- Στοιχεία αρθρογράφου
- Πρόσφατα άρθρα
Η Ειρήνη Ρουγγέρη είναι Διαιτολόγος Διατροφολόγος με μεταπτυχιακές σπουδές στην Καρδιομεταβολική Ιατρική.
Οι φυτοστερόλες είναι δευτερογενείς μεταβολίτες των φυτών, που μπορούν να έχουν ευεργετικές επιδράσεις στον ανθρώπινο οργανισμό, μέσω της διατροφικής τους πρόσληψης.
Απαντώνται φυσικά σε πλήθος φυτικών τροφίμων, ενώ αποτελούν και δημοφιλές συστατικό εμπλουτισμένων προϊόντων.
Μία από τις πιο πολυσυζητημένες δράσεις τους είναι η μείωση της LDL χοληστερόλης, ενός τροποποιήσιμου παράγοντα κινδύνου, για τα καρδιαγγειακά νοσήματα – την κατηγορία νοσημάτων που παραμένει η κύρια αιτία θανάτου παγκοσμίως.
Παρά την τεκμηριωμένη καρδιοπροστατευτική τους δράση, δεν απουσιάζουν σημαντικοί προβληματισμοί, που έχουν διχάσει την επιστημονική κοινότητα.
Εύλογα, λοιπόν, θα αναρωτηθεί κανείς: Τελικά να προτιμάμε τις φυτοστερόλες ή όχι;
Φυτοστερόλες: Χημική Δομή και Λειτουργία
Οι φυτοστερόλες, χαρακτηρίζονται από την παρουσία ενός στεροειδoύς πυρήνα, που αποτελείται από τέσσερις ανθρακικούς δακτυλίους.
Βάσει του βαθμού κορεσμού τους, μπορούν να διακριθούν σε δύο κατηγορίες: τις φυτικές στανόλες και τις φυτικές στερόλες.
Ο κύριος ρόλος τους στο φυτικό κύτταρο είναι η διατήρηση της δομής και λειτουργίας της κυτταρικής μεμβράνης. Αντίστοιχο ρόλο στα ζωικά κύτταρα κατέχει η χοληστερόλη.
Η συγγένεια τους όμως, δεν είναι μόνο λειτουργική, αλλά και δομική, καθώς μοιράζονται την ίδια βιοσυνθετική οδό, αυτή των τριτερπενίων.
Αυτή η ομοιότητα τους με τη χοληστερόλη, αποτελεί και το κλειδί στην υπολιπιδαιμική δράση των φυτοστερολών.
Μηχανισμός δράσης φυτοστερολών και οφέλη στην υγεία
Η ευεργετική δράση των φυτοστερολών, έχει αποδοθεί σε πλήθος ιδιοτήτων τους, όπως αντιφλεγμονώδεις, υπογλυκαιμικές και αντιυπερτασικές.
Ωστόσο, η υπολιπιδαιμική δράση τους είναι η πιο μελετημένη και άμεσα συνυφασμένη με την καρδιαγγειακή υγεία.
Λόγω της χημικής τους συγγένειας με τη χοληστερόλη, την ανταγωνίζονται μειώνοντας έτσι την εντερική της απορρόφηση, ενώ αυξάνουν και την απέκκριση της.
Μελέτες δείχνουν πως η ημερήσια πρόσληψη 2-3g φυτοστερολών μπορεί να μειώσει την LDL χοληστερόλη έως και 10-15%.
Τα αποτελέσματα αυτά έχουν μεγάλο κλινικό αντίκτυπο, καθώς αυξημένα επίπεδα LDL χοληστερόλης, μπορούν να οδηγήσουν στην ανάπτυξη αθηρωματικών πλακών, οι οποίες προκαλούν στένωση των αγγείων, καθώς επίσης μπορούν να ραγούν, προκαλώντας θρόμβωση.
Μάλιστα, έχει φανεί πως μείωση της LDL χοληστερόλης κατά 1mmol/L προλαμβάνει τα ASCVD και μειώνει τον κίνδυνο εμφάνισης CAD μέχρι και 54%.
Πέρα από τα οφέλη τους στην καρδιαγγειακή υγεία, οι φυτοστερόλες έχουν θετική επίδραση σε διάφορες μορφές καρκίνου, στη φλεγμονώδη νόσο του εντέρου, ενώ επιφέρουν και μικρή μείωση του σωματικού βάρους.
Τροφές με φυτοστερόλες
Έχουν αναγνωριστεί πάνω από 250 φυτοστερόλες, με επικρατέστερη την σιτοστερόλη, η οποία συνεισφέρει περίπου το 60% στη συνολική τους πρόσληψη.
Η πρόσληψη φυτοστερολών από φυσικές πηγές διαφέρει σημαντικά, ανάλογα με το διατροφικό πρότυπο, αλλά και την βιοδιαθεσιμότητα του εκάστοτε τροφίμου.
Για παράδειγμα, η δίαιτα DASH, που σχετίζεται άμεσα με καρδιοπροστατευτικά οφέλη, εκτιμάται πως προσφέρει 214mg φυτοστερολών/2000kcal.
Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι η μέγιστη δυνατή πρόσληψη από φυσικές πηγές ανέρχεται στα 600mg και μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσω χορτοφαγικών ή/και βίγκαν διατροφών.
Αναλυτικότερα, η συγκέντρωση φυτοστερολών ανά κατηγορία τροφίμου, παρουσιάζεται στον παρακάτω πίνακα.
Παρατηρούμε πως παρόλο που οι φυτοστερόλες είναι διαθέσιμες σε πλήθος τροφίμων, οι φυσικές πηγές δεν μπορούν να εξασφαλίσουν την πρόσληψη 2-3g, που αναφέρει η βιβλιογραφία για τη μείωση της LDL χοληστερόλης.
Ακόμη, είναι σημαντικό να τονιστεί πως έχουν μειωμένη βιοδιαθεσιμότητα. Η εντερική τους απορρόφηση κυμαίνεται μεταξύ 0,04-0,2% για τις φυτικές στανόλες και 0,5-2% για τις φυτικές στερόλες.
Επίσης, παρατηρείται διατομική διακύμανση στην δράση των φυτοστερολών, η οποία μπορεί να αποδοθεί σε γενετικούς παράγοντες, καθώς και στο μικροβίωμα του εντέρου.
Έτσι, για ακόμη μία φορά τονίζεται η ανάγκη για εξατομικευμένες παρεμβάσεις.
Πλαίσιο χρήσης φυτοστερολών και προβληματισμοί
Λόγω της μικρής βιοδιαθεσιμότητας τους, οι φυτοστερόλες συχνά προστίθενται σε τρόφιμα ή/και ενισχύεται η ήδη υπάρχουσα συγκέντρωση τους.
Παραδείγματα τέτοιων τροφίμων αποτελούν τα δημητριακά και γαλακτοκομικά προϊόντα, οι χυμοί και οι μαργαρίνες.
Τα τρόφιμα εμπλουτισμένα με φυτοστερόλες διαθέτουν εγκεκριμένο ισχυρισμό υγείας. Σύμφωνα με αυτόν, η καθημερινή πρόσληψη 1,5–3 g φυτοστερολών, ως μέρος διατροφής χαμηλής σε κορεσμένα λιπαρά, μπορεί να μειώσει την LDL-χοληστερόλη και, κατ’ επέκταση, να μειώσει τον καρδιαγγειακό κίνδυνο.
Οι φυτοστερόλες θεωρούνται ασφαλείς τόσο από τον FDA όσο και από την EFSA.
Τον Ιανουάριο του 2025, η EFSA ενέκρινε την αύξηση της συγκέντρωσης των φυτοστερολών προερχόμενων από ηλιέλαιο σε <7% (από <3%) για χρήση σε τρόφιμα, ώστε να αντικατοπτρίζεται καλύτερα η φυσική τους σύσταση.
Επιπλέον, σύμφωνα με τον FAO, η ημερήσια αποδεκτή πρόσληψη φυτοστερολών ορίζεται σε 0–40 mg/kg σωματικού βάρους.
Παρά τα οφέλη των φυτοστερολών στην μείωση της LDL, υπάρχει κριτική όσον αφορά την “ποιότητα” των τροφίμων στα οποία προστίθενται.
Για παράδειγμα, οι εμπλουτισμένες με φυτοστερόλες μαργαρίνες, ως υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα, εγείρουν ερωτήματα διατροφικής αξίας, παρά το βιοδραστικό τους πλεονέκτημα.
Ακόμη, έχει παρατηρηθεί πως οι φυτοστερόλες μπορούν να παρέμβουν στην απορρόφηση των λιποδιαλυτών βιταμινών.
Ωστόσο, αυτό που πρέπει να τονιστεί είναι η φυτοστερολαιμία. Πρόκειται για μία υποδιαγνωσμένη νόσο οφειλόμενη σε γενετική μετάλλαξη, που οδηγεί σε υπερβολική συσσώρευση των φυτοστερολών στην αιματική κυκλοφορία.
Η πραγματική συχνότητα της νόσου δεν είναι γνωστή, αλλά εκτιμήσεις δείχνουν ότι μπορεί να αφορά 1 στα 50.000 άτομα.
Καταλήγοντας για τις φυτοστερόλες
Οι φυτοστερόλες έχουν τόσο τεκμηριωμένη δράση, όσο και ασφάλεια, όταν καταναλώνονται στις προαναφερθείσες ποσότητες.
Η κατανάλωση εμπλουτισμένων τροφίμων θα μπορούσε να επωφελήσει άτομα με αυξημένη LDL χοληστερόλη.
Αρκεί αυτά να καταναλώνονται στα πλαίσια μίας γενικότερα ισορροπημένης διατροφής και δεδομένου ότι η πρόσληψη φυτοστερολών αγγίζει, αλλά δεν ξεπερνά τις συστάσεις.
Εφίσταται προσοχή στην ανάγνωση της διατροφικής ετικέτας, ώστε τα υπερεπεξεργμασμένα τρόφιμα να αποφεύγονται.
Ένας ακόμη παράγοντας που πρέπει να λαμβάνεται υπόψη είναι οι διατομικές διακυμάνσεις, που γεννούν την ανάγκη εξατομικευμένων παρεμβάσεων.
